ÝMIR Rannsóknaverkefni tileinkað íslenskum jarðvegi. „Jörðin var gjör af holdi Ýmis  en björgin af beinunum“. Ýmir? (Setjið bendilinn yfir myndina). Tilgangur verkefnisins ÝMIR er m.a.: Afla grunnupplýsinga um íslenskan jarðveg Skýra eðli jarðvegsins og myndun hans. Að flokka jarðveginn. Að gera og halda við jarðvegskorti af Íslandi. Að byggja upp aðstöðu til jarðvegsgreininga. Þróa gagnagrunn fyrir íslenskan jarðveg. Íslenskur jarðvegur er að stærstum hluta svokölluð Eldfjallajörð, sem er sérstök jarðvegsgerð sem myndast á eldfjallasvæðum jarðar (Andosol).  Meðal einkenna Eldfjallajarðar er frjósemi jarðvegsins, lítil rúmþyngd, en einnig skortur á samloðun sem gerir jarðvegin viðkvæman fyrir roföflunum.  Jarðvegur á Íslandi er um margt einstakur, og því veldur sambland áfoks frá auðnum og rofsvæðum og að móðurefni jarðvegsins eru að stærstum hluta gjóska.  Jarðvegurinn veðrast auðveldlega og þá myndast nýjar leirsteindir í jarðveginum, einkum allófan, sem er einkennissteind Eldfjallajarðar, en einnig imógólít og ferrihýdrít.  Þessar steindir móta eiginleika jarðvegsins ásamt lífrænum efnum sem safnast fyrir í jarðveginum.  Þessir eiginleikar valda meðal annars því að þúfnamyndun er mun virkar á Íslandi en annars staðar.  Mójörð ( Histosol) Svartjörð Histic Andosol Brúnjörð Brown Andosol Sandjörð Vitrisol Smelltu á myndina til að stækka (80-220kb) Rannsóknastofnun landbúnaðarins hýsir heimasíðu evrópskra jarðvísindamanna sem rannsaka Eldfjallajörð (www.rala.is/andosol).  Einnig eru upplýsingar á ensku um jarðveginn að finna á www.rala.is/desert.  Hið nýja jarðvegskort af Íslandi byggir á viðamikilli gagnasöfnun á undaförnum 15 árum, oft í tengslum við önnur rannsóknaverkefni, bæði á Rala og í samstarfi við aðrar stofnanir.  Nauðsynlegt reyndist að þróa nýtt flokkunarkerfi fyrir íslenskan jarðveg, sem hefur reynst erfiður starfi. Flokkunin byggir þó á alþjóðlegum hefðum og vinnu sem þegar hefur farið hér fram, m.a. af Þorsteini Guðmundssyni við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri.  Kortið byggir einnig á þeirri þekkingu sem var aflað við kortlagningu á rofi í landinu öllu á vegum Rala og Landgræðslu ríkisins, og að hluta er tekið mið af gróðurkortum sem gerð hafa verið á Náttúrufræðistofnun Íslands.  Mælikvarði kortsins nú er um 1:250 000, en ætlunin er að auka upplausn þess í áföngum á næstu árum, m.a. í tengslum við verkefnið Nytjaland, Jarðabók Íslands.                                                                            Smelltu á myndina til að stækka(300kb) Ná í "pdf" skrár fyrir mismunandi blaðstærðir - A4 (430kb) Við bendum á heimildasafn á www.rala.is/desert, fyrir þá sem vilja finna greinar um íslenskan jarðveg og skyld efni.  Það skal tekið fram að ennþá er unnið að mótun íslenskra nafngifta á jarðvegsgerðunum. MÓJÖRÐ (Histosol)   H Mójörðin er hinn lífræni jarðvegur mýranna, hinn eiginlegi mór.  Hann finnst aðeins í votlendi þar sem áfok er tiltölulega lítið.  Hann er oft snauður af allófani og öðrum leirsteindum, en mikið er af lífrænum efnasamböndum.  Þessi jarðvegur getur orðið mjög þykkur, og snið sem eru >7m á þykkt hafa verið greind. SVARTJÖRÐ (Histic Andosol)   HA Svartjörðinni svipar til Mójarðarinnar, en þó er minna af lífrænum efnum en í Mójörðinni (12-20 %C).  Hún finnst þar sem áfok er of mikið til að Mójörðin myndist, eða jarðvegur er nokkuð ræstur, þannig að minna safnast fyrir af lífrænum efnum. BLAUTJÖRР (Hydric Andosol)   WA Blautjörðin er jarðvegur votlendis þar sem áfok er hlutfallslega mikið, t.d. í uppsveitum Suðurlands og á hálendinu.  Þessi jarðvegur hefur mikla útbreiðslu.  Greiningareinkenni er að jarðvegurinn er illa ræstur og minna en 6 %C er í yfirborðslögum.  Járnhýdrít eru algeng, sérstaklega á mótum öskulaga, þar sem það fellur út, en einnig getur verið mikið af allófani í jarðveginum. BRÚNJÖRР (Brown Andosol)   BA Brúnjörðin er hinn klassíski þurrlendisjarðvegur.  Hann hefur oft mikið af allófan og járnhýdríti.  Öskulög geta verið áberandi.  Minna er af leir þar sem Brúnjörðin verður fyrir miklu áfoki, en þeim mun meira af lítið veðruðu gjóskugleri.  Brúnjörðin getur safnað umtalsverðu magni lífrænna efna, og algengt að sjá 2-6 %C í jarðveginum.  Þessi jarðvegsgerð er mest rannsökuð á Íslandi. FRUMJÖRÐ (Vitrisol)   V Frumjörðin er jarðvegur auðnanna.  Í slíkum jarðvegi er lítið af lífrænum efnum, og yfirleitt lítið af leirsteindum.  Frumjörðin er ýmist sendin (sandar), eða hefur nokkuð mótað Bw jarðvegslag neðan yfirborðs (sérstaklega á melum).  Unnið er að flokkun Frumjarðar í nokkra meginflokka. BERGJÖRР (Leptosol)   L Bergjörðin er mjög þunnur eða mjög grýttur jarðvegur í hraunum, urðarskriðum og víðar, þar sem fín jarðvegsefni eru af skornum skammti.  Litlar rannsóknir hafa verið gerðar á þessari jarðvegsgerð. FRERAJÖRР (Cryosol)   C Frerajörð er skilgreind þar sem sífreri er í jörðu.  Útbreiðsla Frerajarðar hefur ekki verið könnuð með skipulegum hætti, en hefur eflaust meiri útbreiðslu en nú er sýnd á jarðvegskortinu. Flokkun sú sem hér er notuð byggir mjög á tveimur mótandi þáttum: lífrænu innihaldi og hversu blautur jarðvegurinn er.  Áfok hefur afgerandi áhrif á uppsöfnun lífrænna efna og því má nota eftirfarandi graf til að endurspegla flokkunina. Allófan kúlur í íslenskum jarðvegi.  Allófan eru örsmáar agnir í jarðveginum sem geta haft allt að 800 m2 yfirborð á hvert gramm efnis!  Þessar leiragnir hafa mikil áhrif á eiginleika íslensks jarðvegs.     Jarðvegsgerð Tákn Alþjóðlegt heiti Greiningar einkenni  SoilTaxonomy  WRB Mójörð H Histosol >20% C Histosol  (Andic) Cryic Histosol Svartjörð HA Histic Andosol 12-20% C Aquand  Gleyic and Histic Andosol Blautjörð WA Hydric Andosol 1-12% C ox/redox eink. Aquand or Cryand Gleyic Andosol Brúnjörð BA Brown Andosol 1-12% C  Cryand  Haplic Andosol Frumjörð V Vitrisol  <1% C; or <1%Siox og <2% C Cryand Vitric Andosol.  Also Arenosols and Leptosol Frerajörð C Cryosol Sífreri  Gelisol Cryosol Bergjörð L Leptosol Grunnur jarðvegur1 Entisol Leptosol     1: Skriður.   Útbreiðsla íslenskra jarðvegsgerða Jarðvegsgerð  Tákn  Stærð (km2)     %         Mójörð H 1090 1.2 Svartjörð HA 4920 5.5 Blautjörð WA 2390 2.6 Brúnjörð BA 13360 14.8 Bergjörð L 7310 8.1 Melajörð  MV 17640 19.5 Sandjörð SV 4550 5.0 Frerajörð – WA C-WA 140 0.2 Tvíþátta jarðvegur BA-WA  28080 31.1 Tvíþátta jarðvegur   MV-SV   6000 6.6 Tvíþátta jarðvegur  SV-L  4790 5.3 Total   90270 100                          (Jöklar og vötn ekki talin með)   Dæmigerð gildi nokkura mikilvægra jarðvegseiginleika Type BD(g cm-3) C (%) pHH2O pHNaF Alox(%) Feox(%) Siox(%) Mójörð (H) 0.15-0.4 20-40 4-5.5 9-10.5 0.7-1.6 0.8 0.2 Svartjörð (HA) 0.2-0.4 13-18 4.5-5.5 9-10.5 1-3 1-5 0.4-1 Blautjörð (WA) 0.3-0.8 1-12 4.5-7.2 10-11 1.3-4 1-7 1-1.7 Brúnjörð (BA) 0.5-0.8 2-7 5.5-7.5 9.5-11.5 1.3-7 1-8 0.4-5 Frumjörð  (V) 0.8-1.2 <1 7-7.9 9 0.4-2 0.4-3 0.4-3   Verkefnið Ýmir er unnið fyrir framkvæmdafé Rala, en einnig í tengslum við ýmis rannsóknaverkefni þar sem þekking á jarðvegi er mikilvæg, m.a. fyrir rannsóknir á kolefnisbúskap og landgræðslu. Verkefnið hefur einnig hlotið myndarlegan styrk frá Landsvirkjun.  Fjöldi heimsókna síðan 18 febrúar 2002    Olafur Arnalds og Einar Grétarsson Rannsóknastofnun landbúnaðarins www.rala.is Síðast uppfært 01.05.2003 af EG