Þegar kortið fyrir sendin svæði er skoðað vekur hvað mesta athygli hve útbreiðsla sanda og sendinna svæða er mikil. Sendin svæði eru um 20 000 km2 og fara stækkandi. Þessi sandsvæði vekja m.a. spurningar um:

• af hverju sandsvæðin eru svo stór sem raun ber vitni;
• orsakir jarðvegsrofs og taps á gróðurlendi á slíkum svæðum;
• þróun veðurfars og jökla og áhrif hennar á sandburð;
• mikilvægi einstakra atburða á borð við flóð og öskufall við að eyða gróðurlendi;
• eðli sandflutnings frá uppruna til fjar-lægra áfoksgeira;
• áhrif stækkunar sandauðnanna á önnur svæði sem sandfok gerir viðkvæmari fyrir rofi;
• áhrif landnýtingarinnar á myndun og þróun sandsvæða.

Helstu sandsvæði

Rannsóknir sýna að stór hluti auðna Norðausturlands var áður hulinn gróðri (Ólafur Arnalds 1992) en ekki er vitað með vissu hvenær svæðið varð sandinum að bráð. Hugsanlegt er að hnignunin hafi byrjað löngu fyrir landnám.

Á Norðausturlandi er fátt sem stöðvar fok úr hinum feiknarlegu sandnámum sem eiga uppruna í upptakakvíslum Jökulsár á Fjöllum, Skjálfandafljóts og Köldukvíslar og í sandnámum eftir stórflóð við eldgos og leysingar. Sandurinn berst greiðlega til norðurs á breiðu svæði sem nær allt frá Skjálfandafljóti austur yfir Jökulsá á Fjöllum (sjá kort af sandsvæðum). Möðrudalsöræfi og Hólsfjöll eru hluti þessara sandsvæða en við Kvensöðul, nokkru norðan við Dettifoss á Hólssandi, má sjá einhverjar mikilfengleg-ustu sandmyndanir á landinu, þar sem sandur hefur safnast fyrir í tröllauknar sandöldur. Austurmörk þessa mikla sandsvæðis eru mjög glögg norðan Vatnajökuls. Skilin eru u.þ.b. við upptök Kverkár í stefnu á Þríhyrn-ingsfjallgarð en ástæðuna má rekja til aðstæðna við jökulsporðinn.

Sandburður jökulvatna sem verður eftir í nánd jöklanna er einnig skaðvænlegur, t.d. þar sem árnar hverfa og koma síðar fram sem lindarvatn fjarri jökulsporðinum. Svona háttar til, m.a. sunnan Þórisjökuls og Lang-jökuls og víða norðan Vatnajökuls. Þá geta vatnsborðsbreytingar, t.d. eins og nú eiga sér stað í suðurjaðri Langjökuls, valdið stórauknu sandfoki.

Sandsvæðin í kringum stóru jöklana hafa í heild sinni stækkað við það að jöklarnir hafa hörfað á þessari öld. Misjafnt er hvað af sandinum verður. Til dæmis geta fjöll sem eru nærri jökulsporðunum breytt vindátt, búið til skjól og þar með valdið uppsöfnun sands tiltölulega skammt frá jöklunum (t.d. suðvestan Langjökuls). Sums staðar renna jökulár að hluta samsíða jöklinum og safna sandfoki í sig og verja þannig fjarlægari svæði (t.d. Brunná sunnan Síðujökuls). Emstruárnar virðast taka við drjúgum skerf af þeim sandi sem fýkur af Mælifellssandi norðan Mýrdalsjökuls. Þar er þurra áttin einkum til suðurs að jöklinum og Emstrum.

Sandflutningur umhverfis Hofsjökul virðist hafa verið meiri í eina tíð miðað við núverandi sandfok, jafnvel á þessari öld. Skýringar á því geta verið margar, t.d. breytt veðurfar, minnkandi sandnámur við jökulinn eða þverrandi sanduppsprettur sem myndast hafa við einstaka atburði (flóð). Einnig kann að ráða einhverju aukið sandfok í kjölfar þess að jökullinn minnkaði, en að meira jafnvægi sé nú náð er varðar framboð fokefna.

Vert er að huga vel að þróun sandsvæð-anna umhverfis Langjökul. Þar gengur sandur til suðurs frá Ásbrandsá (Tungufljóti) allt vestur að Uxahryggjum, m.a. niður Haukadalsheiði, meðfram Hlöðufelli niður á Rótarsand, upp í hlíðar Skjaldbreiðar og í suður til Sandkluftavatns. Sandleiðirnar eru misvirkar eftir því sem breytingar verða á uppsprettum sem ráðast mikið af rennsli jökulvatna og vatnsborði. Norðan Langjök-uls og Eiríksjökuls eru sandsvæði sem virðast stækka og full ástæða er til að fylgjast með.

Miklar breytingar eiga sér nú stað í námunda við farveg Skaftár vegna hlaupa úr jökulkötlum yfir háhitasvæðum. Þau skilja eftir sig mikinn sand þar sem hann var lítill áður. Vel þarf að fylgjast með þróun sandfoks á því svæði.

Eldgos hafa lagt til drjúgan skerf sandefna með gjósku, auk þess efnis sem berst fram með jökulflóðum. Gífurlegt sandmagn er á Veiðivatnasvæðinu og í nágrenni Heklu, m.a. gjóska sem hefur grafið samfelld gróðurlendi á sögulegum tíma. Öskjuvikur frá 1875 er mjög óstöðugur á stórum svæðum austan Öskju.

Ekki eiga allir áfoksgeirar og sandsvæði upptök í þekktum jökuljöðrum og gjósku. Það á t.d. við Hólasand norðvestan Mývatns, en uppruni hans virðist vera sérstaklega sendnar jökulöldur frá síðjökultíma. Víða má einnig sjá glögga áfoksgeira og sandburð frá uppþornuðum vötnum (sjá t.d. Þröst Eysteinsson 1994).

Vert er að gefa gaum að mikilvægi árstíðabundinna lækja á sandsvæðum. Slíkir lækir myndast ekki í öllum árum en eru væntanlega virkastir þegar mikill snjór bráðnar í asahláku. Vatnsfarvegir skýra oft upptök áfoksgeira, t.d. í Grænulág, í Grænavatnsbruna (Gyðuhnúksgili) og víðar á Mývatnssvæðinu. Vatn flytur sand aftur niður hæðir, til dæmis niður norðurhlíðar Skjaldbreiðar, og fyllir lægðir af sandi, t.d. á Hólasandi. Sanduppsprettur geta gengið til þurrðar á slíkum svæðum ef langt líður á milli flóða, en myndast á ný ef árferði stuðlar að flóðum.

Jöklasaga, flóð og landnýting

Svo virðist sem mörg sandsvæðanna séu tiltölulega ung, flest hafa jafnvel myndast á síðustu öldum. Jafnframt er ljóst að jöklarnir ráða miklu um þróun sandsvæðanna. Því er eðlilegt að velta vöngum yfir hvernig jöklar landsins litu út við landnám Íslands. Flest bendir til að þeir hafi verið minni en stækkað síðan allt fram á þessa öld. Þegar jöklar tóku að hörfa á hlýindaskeiðinu sem hófst upp úr 1920 stækkuðu sandsvæðin framan við þá.

Ljóst er að saga jöklanna er mikilvæg til þess að skilja sögu sandsins og þar með myndunar auðna á hálendinu. Þessi saga er að talsverðu leyti óskráð ennþá.

Vísbendingar eru um að flóð sem verða við eldgos undir jökli valdi miklu um þróun sandsvæða, t.d. gos í Bárðarbungu eða annars staðar í norðanverðum Vatnajökli. Nýlegt Skeiðarárhlaup sýnir eyðingarmátt slíkra atburða. Minna má á gos sem myndaði gjóskulagið „a" í jarðvegi á Norðausturlandi 1477 (Jón Benjamínsson 1982), en e.t.v. komu þá flóð sem gætu útskýrt sandinn sem nú er norðan og vestan við Dyngjufjöll. Þetta eru vitaskuld aðeins ágiskanir.

Flóðasagan frá öndverðu landnámi er lítið þekkt en veldur þó hugsanlega mestu um eyðingu vistkerfa á hálendinu samhliða nýtingu þeirra, sem hefur þá dregið úr og jafnvel eyðilagt viðnámsþrótt gróðursins. Hugsanlega á það við á svæðinu allt frá Blöndu og austur á land, sem og víða á Suðurlandi. Það er brýnt að raða saman brotum þessarar sögu svo að betri skilningur fáist á eyðingunni sem hefur myndað stærstu rofsvæði landsins.

Hver voru þá áhrif landnýtingar á myndun sandauðnanna? Áður er vikið að því að gróskumikill gróður er betur undir það búinn að mæta sandfoki og binda sandinn. Ef það er rétt tilgáta að á stórum svæðum gangi sandurinn yfir í eins konar gusum, þar sem sandfokið minnkar þegar sanduppsprettan þverr, þá skiptir miklu að á svæðunum sé gróskumikill gróður sem getur breiðst aftur út þegar skilyrði batna. Beitin kemur í veg fyrir að þetta gerist, eins og skýrt var í 4. kafla. Þannig er líklegt að óbein áhrif beitarinnar séu víða mikil. Í öndverðu mun hálendi ofan skógarmarka hafa verið beitt vægðarlaust og beitartíminn verið langur (Andrés Arnalds 1988). Þessi beit kann að hafa verið afdrifarík. Benda má á að það gróðurlendi sem var til staðar þegar kólna tók í veðri á 12. öld hafði þróast og dafnað við betri veðurfarskilyrði en síðar urðu. Slíkt gróðurlendi getur vel staðist loftslagsbreytingar því að gróðurinn hefur til að bera sveigjanleika og viðnámsþol (e: resilience) eftir að hann hefur á annað borð náð festu. Beitin skerðir slíkt viðnámsþol verulega, sérstaklega þar sem gróðurinn stendur á annað borð höllum fæti. Þar sem mikil flóð og sandur ganga yfir landið á gróður ekki alls staðar afturkvæmt, því skilyrði til vaxtar hafa versnað of mikið.

Hlutur landnýtingarinnar í hnignun sandsvæða hálendisins er ójós. Líklegt er að sums staðar hafi beitin skipt litlu máli en annars staðar kann hún að hafa ráðið miklu. En það breytir því ekki að beit á auðnum er alltaf ofbeit sem ber að takmarka eftir föngum og á hálendi ætti hún ekki að viðgangast.

Sjá töflur
Skipting landsins eftir rofmyndum og rofeinkunnum1 (tölur í km²)
Hlutfallsleg skipting landsins eftir rofeinkunn og rofmynd innan hverrar rofeinkunnar (%)¹
á síðu um EINSTAKAR ROFMYNDIR, HEILDARYFIRLIT

Rof tengt gróðurlendi og rof tengt auðnum (km2 og %).
á síðu um ROF TENGT GRÓÐURLENDI OG AUÐNUM