Jaršvegsrof į Ķslandi

MAT Į HREPPUM OG AFRÉTTUM
MEŠ TILLITI TIL JARŠVEGSROF

Rof og mat į beitilandi
Jaršvegsrof hefur mikil įhrif į įkvaršanir um stjórn landnżtingar. Aš mati Landgręšslu rķkisins og Rannsóknastofnunar landbśnaš-arins telst land meš rofeinkunn 4 og 5 ekki vera beitarhęft. Töluvert rof į sér staš į landi meš rofeinkunn 3 og žar žarf aš taka įkvöršun um nżtingu meš hlišsjón af ešli rofsins, gróšurfari og beitarsögu. Aušnir eru ekki taldar hęfar til beitar af įstęšum sem skżršar voru ķ 4. kafla. Žessi atriši höfum viš notaš til aš meta įstand lands meš hlišsjón af jaršvegsrofi.
Fyrir hvern žessara meginžįtta er gefin einkunn frį A til D. Sķšan er tekiš mešaltal žessara žriggja einkunna og gildir hśn sem lokaeinkunn fyrir viškomandi svęši. Einkunnagjöfin er kynnt nįnar ķ 9. töflu.

1. matsžįttur. Svęši meš mikiš rof
Forsendur einkunnargjafar eru ķ samręmi viš alžjóšleg višhorf og ašferšir viš mat į landi. Jaršvegsrof sem veldur varanlegum skaša orsakar hrašfara hnignun aušlinda og žęr eyšast. Kröfur er varša jaršvegseyšingu žurfa almennt aš vera strangar. Sumum kann aš viršast žau mörk sem sett eru fram ķ 9. töflu vera žröng en žau eru žaš ķ raun ekki.
Til žess aš hljóta einkunn A mį mikiš rof (einkunnir 4 og 5) ekki žekja meira en 5% af hverju svęši. Sé mikiš rof į yfir 15% landsins er einkunn fyrir žennan žįtt D.

2. matsžįttur. Aušnir og fjalllendi
Sś krafa aš nżta ekki aušnir og fjalllendi til beitar er vitaskuld sjįlfsögš, en rétt er žó aš benda aftur į umręšu um beit į aušnum ķ 4. kafla.
Gefin er einkunn A fyrir žennan matsžįtt enda žótt aušnir og fjalllendi séu allt aš 25% landsins. Einkunn B nęr allt upp ķ 50%, sem telja veršur nokkuš mikiš. Sé hlutdeild aušna og fjalllendis >75% er einkunnin D gefin fyrir žennan žįtt. Skil į milli flokka eru meš žeim hętti aš ķ raun eru ekki geršar strangar kröfur aš žessu leyti.

3. matsžįttur. Lķtiš rof
Sjįlfgert er aš taka einnig tillit til hlutfalls žess lands žar sem rof telst lķtiš. Žar sem lķtiš rof telst į >75% lands fęst einkunnin A fyrir žennan žįtt, en D ef hlutdeild lands meš lķtiš rof er minni en 25%. Fjalllendi er undanskiliš viš śtreikning į hlutdeild lands ķ góšu įstandi (sem raunar mętti frekar kalla višunandi įstand). Žaš er gert til žess aš gott land sem einkennist af dölum og fjalllendi fįi hlutfallslega góšan dóm fyrir žennan žįtt. Tekiš er tillit til hlutdeildar fjalllendis ķ annarri forsendu töflunnar.

Fyrirvari. Fyrirvari ķ žremur lišum er geršur viš žęr forsendur sem sżndar eru ķ töflu.

1. Matsžęttirnir taka ašeins takmarkaš tillit til žess lands sem hlżtur rofeinkunn 3. Fyrirvari er geršur um aš meta sérstak-lega land sem einkennist af rofeinkunn 3 žegar žvķ er gefin lokaeinkunn.
2. Žegar mikiš rof (einkunnir 4 og 5) er į yfir žrišjungi landsins skiptir śtbreišsla lands meš lķtiš rof ekki mįli (3. matsžįttur), įstandiš er undantekningarlaust slęmt į svęšinu ķ heild og žaš fęr lokaeinkunn D. Žaš sama gildir um 20% regluna um rofeinkunnir 4 og 5, ekki er hęgt aš gefa landi betri einkunn en C ef mikiš rof er į yfir 20% landsins.
3. Fyrirvari er geršur um aš tryggja aš land sem er nįnast ógróiš hljóti višeigandi einkunn (fjalllendi + aušnir).

Fremur sjaldan reyndi į fyrirvara sem hér er getiš viš mat į landi.
Žaš skal enn į nż ķtrekaš aš viš žaš mat į landi sem hér er kynnt er eingöngu mišaš viš jaršvegsrof og gróšurhulu, en ekki er tekiš tillit til gróšurfars. Žó mį įlykta aš žegar ekkert rof į sér staš, eša rofmyndirnar eru rofdķlar, jaršsil eša rofabörš og rofeinkunn lįg (1 eša 2) sé aš mestu um gróiš land aš ręša. Śrvinnsla į gróšurmynd LMĶ styšur žessa skošun. Rofeinkunnin segir hins vegar ekki til um įstand gróšursins og žróun gróšurfars. Įstandskönnun į gróšurfari myndi vķša leiša til lęgri einkunnar į žeim svęšum sem hér fį góša einkunn. Reykjanes er gott dęmi um žaš, žar er vķšast lķtiš rof, en gróšurfar er rżrt og ķ engu samręmi viš umhverfisskilyrši.
Matsatriši er hvar draga į mörkin į milli einstakra einkunna ķ 9. töflu, skilin eru vissulega huglęg og um žau mį deila. Hér er tališ aš mörkin sem valin voru séu sanngjörn mįlamišlun. Sumum kann aš finnast aš gróšur og jaršvegur fįi ekki aš njóta vafans og aš skilyršin ęttu aš vera mun strangari. Öšrum kann aš finnast aš land sem žeir telja gott beitiland fįi of slaka einkunn samkvęmt žessari ašferš.
Mikilvęgt er aš hafa ķ huga aš beitarsvęšin sem metin eru į žennan hįtt eru flest mjög stór og žar skiptast išulega į vel gróin beitarsvęši annars vegar en hins vegar aušnir og rofsvęši. Žaš er m.a. žess vegna sem lišurinn „lķtiš rof" (rofeinkunnir 0, 1 og 2) er mikilvęgur ķ žessari ašferš. Sjįlfsagt er aš endurmeta žessi mörk ķ ljósi reynslu og eftir žvķ sem žekking manna į landinu eykst.
Į grundvelli einkunnagjafar fyrir žrjį meginžętti (9. tafla) er tekiš mešaltal og žar meš hlżtur viškomandi svęši lokaeinkunn. Lokaeinkunnirnar meš tilliti til jaršvegsrofs mišast fyrst og fremst viš nżtingu lands til beitar, en žęr eru:

Žegar hreppi eša afrétti var gefin loka-einkunn var reynt aš gęta žess aš undanskilja land sem ekki er nżtt til beitar, t.d. landgręšslusvęši, rofsvęši meš ströndum o.fl. sem įhrif hefur į lokaeinkunn.
Einkunnir eru gefnar fyrir samtals 211 hreppa og afréttasvęši. Hér į eftir er kort sem sżnir lokaeinkunnir fyrir allt landiš, en stęrri śtgįfa žessa korts er birt aftan viš kaflann.
Munur į įstandi žess lands sem hlżtur slęma einkunn (D) og lands sem telst ķ góšu įstandi meš tilliti til jaršvegsrofs er afdrįttarlaus. Sem dęmi mį nefna tvö svęši sem eru ķ sama landshluta: Brśaröręfi og Hofteigsheiši noršan Jökuldals (10. tafla).
Ljóst er aš hįlendi Ķslands fęr slęma einkunn meš tilliti til jaršvegsrofs. Žar er vķšast ekki hęgt aš samrżna beit višhorfum sem miša aš sjįlfbęrri nżtingu landsins. Ķtarlegri greinargerš um öll svęši kortsins er aš finna ķ 1. višauka. Noršvesturland, Vesturland, hluti Noršur-Mślasżslu og Sušurlandsundirlendiš skera sig frį öšrum svęšum landsins žvķ žar fį flest svęšin góša einkunn: žar telst įstand landsins gott meš hlišsjón af jaršvegsrofi.
Sušausturland einkennist vķša af fjall-lendi auk žess sem skrišurunnar hlķšar meš hįar rofeinkunnir eru algengar (sjį 1. višauka). Žvķ fį margir hreppar į Sušaustur-landi slęma lokaeinkunn. Sama skżring er į laklegri einkunn į vesturhluta Vestfjarša.
Vķša er aušvelt aš skipta afréttarsvęšum ķ tvo hluta; aušnir og rofsvęši annars vegar en vel gróin beitilönd hins vegar. Auškślu-heiši og Sķšuafréttur eru góš dęmi um slķka afrétti žar sem tiltölulega stuttar giršingar žarf til aš friša rofsvęšin en stunda sjįlfbęra beitarnżtingu į hinum hlutanum.
Į mörgum afréttarsvęšum er ekki um annaš aš ręša en aš hętta beit žvķ nżtingin getur ekki talist réttlętanleg um fyrirsjį-anlega framtķš. Dęmi um slķk svęši eru flestir afréttir Rangįrvallasżslu og Įrnes-sżslu og afréttir noršanlands, allt frį Eyvindarstašaheiši austur aš Jökulsį į Brś. Žęr nišurstöšur sem hér eru kynntar sżna aš mörg svęši fį lokaeinkunn C og D. Ljóst er aš ekki veršur hęgt aš grķpa til višeigandi rįšstafana ķ einu vetfangi, en žó er žaš von okkar aš žessar nišurstöšur verši notašar til žess aš laga notkun landsins til beitar aš gęšum žess.

Uppfęrt 13 May 2002 af EG
©Höfundaréttur Ólafur Arnalds, Rannsóknastofnun landbśnašarins og Landgręšsla rķkisins