| Á undirlendinu er víðfeðmt landbúnaðar-svæði þar sem rof er
víðast hvar lítið, en til fjalla eru sum af verstu rofsvæðum landsins.
Sauðfjárbeit fer minnkandi frá því sem hún var mest og nokkur afréttarsvæði eru
friðuð fyrir beit, svo sem Emstrur, Þórsmörk, Almenningar, hluti Landmannaafréttar
og nokkur svæði sunnan Langjökuls. Í heild fá afréttir Sunnlendinga slæma einkunn,
enda eru flestir þeirra afar illa grónir sökum langvarandi jarðvegseyðingar,
eldvirkni og ágangs jökulsands. Mikið af eyðingunni má beinlínis rekja til nýtingar
landsins, viðartekju og beitar á viðkvæmu á landi sem verður oft fyrir áföllum af
völdum veðurfars, gjósku eða vatnsflóða. Flestir afrétta Sunnlendinga eru metnir
óhæfir til beitar. Syðstu afréttirnir í Rangárvallasýslu
verða tíðum fyrir gjóskufalli. Þar, eins og í nágrenni við Kötlu, verður
landnýting að miðast við þessi óhjákvæmilegu áföll og Heklusvæðið ætti ekki
að nýta til beitar. Gróðurinn þarfnast friðar til að standast gjóskuna og sandinn;
til að búa sig undir áföll og til að ná sér á strik á ný.
Um aldamótin síðustu gekk sandur niður Landsveit og Rangárvelli og
lagði hvern bæinn á fætur öðrum í eyði. Afrek þau sem frumkvöðlar í
sandgræðslu unnu við að stöðva sandfokið í Rangárvallasýslu verða seint
ofmetin. Þeir reistu m.a. sandvarnar-garða úr grjóti með handafli og frumstæðum
tækjum. Þessir garðar teljast til menningar-sögulegra verðmæta. Land þarna er þó
ennþá mjög viðkvæmt og víða er opinn sandur sem gæti tekið á rás á ný í
slæmu árferði. Á þessu svæði verður að gera ráð fyrir óhjákvæmilegum
áföllum vegna gjóskufalls og slæms tíðarfars. Því telja höfundar þessarar
skýrslu það orka tvímælis að nú séu nýtt til beitar sum þeirra svæða þar sem
framrás sandsins var stöðvuð fyrr á öldinni. Kappkosta ætti að klæða þetta land
öflugum gróðri, einkum kjarrlendi, sem er tryggasta hulan á sandinn.
Hrossabeit á láglendi er sums staðar það mikil á Suðurlandi að
hún er tekin að valda eyðingu jarðvegs. Við kortlagninguna eru ofbeitt hrossahólf
einkum flokkuð sem rofdílasvæði með rofeinkunn 3. Hafa verður í huga að þessum
láglendissvæðum er í eðli sínu ekki hætt við rofi. Því gefur rofeinkunn 3 til
kynna umtalsverða landhnignun, gróðurfar hefur rýrnað til muna og jarðvegur er
tekinn að eyðast. Verulegar skemmdir geta orðið á gróðri í hrossahólfum áður en
mat á rofeinkunn hækkar úr 2 í 3. |
