ROF Í HREPPUM OG AFRÉTTUM, KVASIR

| Jarðvegsrof í hreppum og afréttum | Samandregið yfirlit um rof |

JARÐVEGSROF Í HREPPUM OG AFRÉTTUM

7.1 Jarðvegsrof í hreppum og á afréttum

Eitt af mikilvægustu markmiðum verkefnisins var að fá haldgóða vitneskju um jarðvegsrof í einstökum hreppum og afréttarsvæðum. Langt mál þyrfti til að gera fulla grein fyrir hvernig rofi er háttað á hverju svæði fyrir sig. Upplýsingar eru því fyrst og fremst birtar í töflum en þó er gerð tilraun til þess að segja frá jarðvegsrofi í hverjum hrepp í fáum orðum. Ljóst er að þær lýsingar eru engan veginn tæmandi og mun mörgum þykja þær stuttaralegar, sérstaklega þeim sem þekkja vel til staðhátta. Það skal því ítrekað að miklar upplýsingar til viðbótar er að finna í töflunum sem birtar eru fyrir hvern hrepp og á kortum fyrir landshlutana. †msar upplýsingar má einnig fá með því að tengjast Kvasi, gagnagrunni RALA og LR um jarðvegsrof (www.rala.is/kvasir). Í gagnagrunninum eru mun fleiri upplýsingar en hér eru kynntar. Starfsmenn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Landgræðslu ríkisins eru reiðubúnir til að veita aðstoð við frekari úrvinnslu gagna sé þess óskað. Þá er einnig áréttað að til að fá heildarmynd af ástandi lands þarf að bæta í gagnagrunninn upplýsingum um gróðurfar o.fl.
Þar sem svæðin eru mjög mörg var umfjöllun um hreppa og afrétti dregin út úr meginefni skýrslunnar og myndar 1. viðauka hennar. Það sem hér fer á eftir er nauðsynlegur formáli þeirrar umfjöllunar. Gögnin um rof eru ennfremur notuð til þess að taka afstöðu til ástands allra hreppa og afrétta landsins í 9. kafla.

7.2 Afmörkun svæða

Landamerki þurfa að vera glögg til þess að unnt sé að gefa yfirlit um rof í einstökum sveitarfélögum og afréttum. Markalínur eru hins vegar oft á tíðum óljósar. Því reyndist vandkvæðum bundið að færa mörk sveitarfélaga og afrétta inn í gagnagrunninn. Fyrir nokkrum árum gekkst landnýtingardeild RALA fyrir því að afla upplýsinga ummörk sveitarfélaga og afrétta undir stjórn Guðmundar Guðjónssonar og Ingva Þorsteinssonar. Safnað var þinglýstum skjölum um landamerki, gagna var aflað á Landsbókasafninu og leitað upplýsinga hjá sveitarfélögum. Þessi mörk voru síðan færð inn á kort í mælikvarðanum 1:250 000 og gróðurkort. Upplýsingar Guðmundar og Ingva sýna að sums staðar er verulegur ágreiningur um hvar mörk afrétta liggja. Þessar upplýsingar landnýtingardeildar RALA (síðar umhverfisdeildar en gróðurkortagerð fer nú fram á Náttúrufræðistofnun) hafa verið notaðar til þess að færa mörk sveitarfélaga og afrétta inn í gagnagrunn RALA og LR. Mörk sveitarfélaga fengust einnig frá Skipulagi ríkisins af grunni sveitarfélagakorts Landmælinga Íslands, en það er í mjög grófum mælikvarða og með fyrirvara um óviss mörk. Einnig höfum við stuðst við gróðurkort, héraðslýsingar, árbækur Ferðafélags Íslands og eigin athuganir þar sem því varð við komið.
Í þeim tilvikum þar sem landamerki eru óviss var tekin afstaða eftir því sem eðlilegast þótti hverju sinni til þess að útreikningar gætu farið fram. Vera kann að sú afstaða standist ekki alls staðar. Breyta þarf gagnagrunninum eftir því sem niðurstöður fást um þessi mörk, en tilgangurinn er ekki að sýna nákvæma skiptingu sveitarfélaga heldur að fá yfirlit um rof í þeim. Hliðrun á þessum mörkum breytir yfirleitt litlu sem engu um niðurstöður rofkortlagningarinnar.
Við útreikninga fyrir einstök sveitarfélög var lögð á það áhersla að fá sem besta mynd af samfelldum beitarsvæðum. Gerð var tilraun til þess að aðskilja þéttbýl landbún-aðarsvæði, t.d. dalbotna með samfelldum túnasvæðum, frá öðru landi hreppanna. Í ljós kom að slík aðgreining skipti í flestum tilfellum litlu um heildarniðurstöðu útreikn-inga fyrir hvern hrepp.
Skipting landsins í sveitarfélög er sýnd á opnunni hér á undan en auk þess er gerð sérstök grein fyrir hverju sveitarfélagi fyrir sig í viðauka. Samtals ná útreikningarnir til 211 svæða, bæði hreppa á láglendi og afréttarsvæða. Farið er réttsælis í kringum landið og byrjað á Vesturlandi en endað á Suðvesturlandi. Jafnframt fylgir þessari umfjöllun tvöfalt kort fyrir hvern landshluta, annað kortið er innrauð mynd tekin úr gervihnetti (rauði liturinn sýnir gróðurlendi) þar sem unnt er að átta sig á staðháttum, en hitt kortið er rofkort þar sem sýnt er ástand landsins samkvæmt rofkvarðanum.

7.3 Gögn

Í 2. og 3. viðauka eru birtar yfirlitstöflur um hreppa og afréttarsvæði landsins. Fyrri taflan er samandregið yfirlit um rofeinkunnir á þessum svæðum. Þar er getið um heildarstærð hvers svæðis í ferkílómetrum og hlutfallslega skiptingu þeirra í lágar rofeinkunnir (rofeinkunnir 0, 1 og 2), rofeinkunn 3 og alvarlegt rof (rofeinkunnir 4 + 5). Einnig er sýnt hve mikið af alvarlegu rofi er tengt eyðingu samfellds gróðurlendis (rof tengt gróðurlendi, rofeinkunnir 3, 4 og 5) og rof sem á sér stað á auðnum og fjalllendi (rofeinkunnir 3, 4 og 5 og fjalllendi).
Til þess að auka gildi þeirra gagna sem hér eru birt um hreppa og afréttarsvæði hafa einnig verið teknar saman einfaldar niðurstöður um gróður á sömu svæðum. Notuð var svokölluð gróðurmynd, sem unnin var af Landmælingum Íslands (LMÍ) í samvinnu við RALA og LR (LMÍ 1993). Gögnin eru á stafrænu formi og er tiltölulega auðvelt að samhæfa myndina gagnagrunni RALA og LR um rof. Lögð er á það áhersla að gögnin segja lítið til um gróðurfar eða ástand gróðurs en gefa góða mynd af útbreiðslu gróðurs og stærð auðna. Hver eining myndarinnar er einn hektari að stærð (100 x 100 m). Gróðurmyndin skiptir auðnum í tvo flokka: mela og urðir annars vegar en hraun og sanda hins vegar. Flokkarnir hafa verið lagðir saman til að ná fram heildarstærð auðna. Grónu landi er skipt í fjóra flokka: rýrt land, fremur rýrt land, allvel gróið land og vel gróið land. Mjög er mismunandi hvernig gróðurfari hvers flokks er háttað. Til dæmis er rýrt land bæði mosaþembur og illa gróið land. Við höfum slegið allvel grónu og vel grónu landi saman í einn flokk, gróið land. Með gögnum sem unnin eru út frá gróðurmyndinni fást upplýsingar til að bera saman við niðurstöður kortlagningarinnar á rofi.

Þegar gróðurkortlagningu lýkur og þau gögn eru komin á stafrænt form verður væntanlega hægt að hagnýta niðurstöður hennar með niðurstöðum rofkorta, sem stórbætir möguleika á að meta ástand beitilands á Íslandi.
Athyglisvert er hve gott samræmi er á milli þess lands sem metið er sem auðnir og fjalllendi við kortlagningu á rofi og samlagðra auðna og rýrs lands á gróður-myndinni (r2=0,98). Einnig er náið samhengi á milli þess lands sem fær lága rofeinkunn (0,1, og 2) og gróins lands (r2=0,88).
Í 3. viðauka er gerð grein fyrir hvers konar rof á sér stað. Sýnd er útbreiðsla einstakra rofmynda eftir rofeinkunn.
Rétt er að taka fram að jöklar eru ekki teknir með við útreikninga á heildarstærð lands í þessum töflum. Ennfremur eru jöklar, fjalllendi og vötn undanskilin við útreikninga á hlutfallslegri stærð þess lands sem fær hverja rofeinkunn.
Stundum var fleiri en einum hreppi slegið saman vegna smæðar þeirra eða af öðrum orsökum. Þá er nokkrum hreppum skipt upp í byggðir og afréttarsvæði þar sem ástand þessara svæða er mjög ólíkt. Vel skilgreind-um afréttum eru gerð sérstök skil.
Þau gögn sem rakin eru í 1. og 2. viðauka eru síðan notuð enn frekar í 9. kafla þegar tekin er afstaða til gæða lands og nýtingar með hliðsjón af kortlagningu á rofi.