ROFMYNDIR

RALA og LR byggja flokkun rofs į rofmyndum (rofgeršum), ž.e. žeim ummerkjum um rof sem greina mį ķ nįttśrunni. Rofferli geta veriš mörg į hverjum staš. Flokkunin nęr til alls lands žar sem rof į sér staš, hvort sem um er aš ręša gróiš land, jašar gróšurlendis eša aušnir. Flokkaskipunin er eftirfarandi (tįkn fyrir hverja rofmynd į kortum):

Eins og įšur var vikiš aš er rof į Ķslandi mjög margbreytilegt. Žaš er žvķ nįnast óvinnandi vegur aš meta rof įn žess aš flokka žaš nišur. Torvelt er aš styšjast viš rofferli, t.d. vindrof eša vatnsrof, til aš skipa rofi ķ flokka, žvķ žeir eru svo fjölbreytilegir viš ķslenskar ašstęšur. Žaš er t.a.m. hįš įrstķš og įrferši hvaša rof į sér staš į hverjum tķma. Sem dęmi mį nefna rofabörš. Žar eiga sér staš mörg rofferli, vatn lemur stįliš ķ böršunum, vatn rennur nišur böršin og mešfram žeim, vindur rżfur jaršveginn, holklaki losar um hann og böršin falla nišur žegar grefst undan žeim. Žaš er augljóslega erfitt aš kenna rofabörš viš eitthvert einstakt rofferli.
Jaršsil og rofdķlar eru mjög skyldir flokkar. Segja mį aš munur žeirra sé fólginn ķ žvķ aš rofdķlar eru į jafnsléttu en jaršsil eru rofdķlar ķ hlķšum žar sem myndast stallar (paldrar) og tungur ķ staš žśfna vegna hallans. Rof ķ hlķšum er allajafna mun alvarlegra en į lķtiš hallandi landi. Žar eru rennandi vatn og žyngdarafliš virk roföfl og žvķ er įstęša til aš telja rofsįr ķ hlķšum sérstaka rofmynd en e.t.v. hefši veriš heppilegt aš nota annaš hugtak en jaršsil um žessa rofmynd.

Mikilvęgur žįttur flokkunar RALA og LR į rofi er aš aušnir eru taldar til rofmynda. Žaš gęfi beinlķnis skakka mynd af įstandi lands aš snišganga aušnir viš kortlagningu į rofi. Į illa grónu landi eiga roföflin greiša leiš aš jaršvegsyfirboršinu og žess vegna er rof žar oftast ķ öfugu hlutfalli viš gróšurhul-una. Roföflin eru t.d. vindur, rennandi vatn, regndropar, holklaki, ķsnįlar og žyngdarafliš sem veldur jaršsili og skrišuföllum.
Mörgum sést yfir rofmįtt regndropa, enda varš hann ekki ljós fyrr en lķša tók į žessa öld meš rannsóknum Ellisons (Stallings 1957). Sem dęmi um žetta afl er aš orka sem felst ķ 50 mm śrkomu er fręšilega nógu mikil til žess aš lyfta 18 cm jaršvegs 1 m upp ķ loftiš. Ef regndroparnir eru stórir sundra žeir jaršvegskornum ķ allar įttir. Ekki žarf nema lķtinn halla til žess aš jaršvegur flytjist undan honum į žennan hįtt ķ rigningu. Žannig veršur žrisvar sinnum meiri tilfęrsla korna undan halla en upp ķ móti ef hallinn nemur 10%. Žessi dęmi eru tekin śr bók Heady og Child, um vistfręši og nżtingu beitilanda (1994), en einnig mį benda į bękur um jaršvegsvernd eftir Morgan (1986) og Stallings (1957) žar sem fjallaš er ķtarlega um rofmįtt regndropa.
Rof af völdum regndropa hefur veriš kallaš lagrof į ķslensku (e: sheet erosion). Af žessum sökum er öllum jaršvegi sem er berskjaldašur fyrir regni hętt viš rofi, jafnvel žótt hallinn sé lķtill. Įrekstrar losa um samkorn jaršvegsins og blanda saman jaršvegi og vatni sem sķšan flżtur į yfirboršinu. Ķ halla tekur vatniš aš renna į yfirboršinu og eykur žaš į rofiš umfram žaš sem regndroparnir valda. Vatniš safnast ķ fyrstu ķ sytrur (e: rills) sem sķšan sameinast ķ dżpri vatnsrįsir (e: gullies).

Vindrof er yfirleitt mikiš į aušnum enda er žaš hįš žvķ aš jaršvegur sé opinn fyrir vindi. Žaš eru žó ķ raun įrekstrar jaršvegs-korna sem valda mestu rofi og žvķ veršur vindrof mest į samfelldum, ógrónum svęšum. Į žaš einnig viš um ķslenskar aušnir. Ójöfnur į borš viš grjót og mishęšir ķ hraunum draga aš vķsu śr vindhraša viš yfirboršiš. Vindrof į aušnum er mun meira en flestir ętla, jafnvel į grżttum melum. Ummerkin eru ekki alltaf augljós en felast m.a. ķ žvķ aš smįm saman safnast sandur undir grżtt yfirboršslagiš. Frost lyftir stöšugt grjóti upp į yfirboršiš og grefur žann sand sem fżkur inn į melana.
Myndun ķsnįla ķ yfirborši jaršvegs veldur miklu rofi į ógrónu landi og stušlar m.a. aš žvķ aš gróšur į erfitt meš aš nema land. Ķsnįlar eru mjög algengar og žęr geta oršiš meira en 10 cm langar. Oft lyfta ķsnįlarnar upp jaršvegskornum sem sķšan liggja laus į yfirboršinu žegar ķsinn žišnar og skolast aš lokum burt meš vatni eša fjśka meš vindi.

Af žessu sést aš yfirborš aušna er mjög óstöšugt og žess vegna eru žęr flokkašar sem sérstök rofmynd. Til aš byrja meš var aušnum ekki deilt ķ undirflokka. Reynsla sem fékkst į fyrsta įri verkefnisins var notuš til žess aš endurbęta flokkun aušna sem nś er eftirfarandi (įsamt tįknum fyrir hvern flokk į kortum):
Fljótt kom ķ ljós aš žörf var į sérstökum flokkum fyrir žį mela og hraun žar sem sandur er ķ yfirborši. Ešli landsins breytist mikiš viš sandinn og rof veršur mun alvarlegra. Žessir flokkar eru lķka mjög gagnlegir žegar rekja į leiš sands frį upprunastaš aš žeim slóšum žar sem hann eyšir gróšri, ž.e. įfoksgeirum.

Ekki žótti svara kostnaši aš kortleggja hęstu fjöll og fjalllendi og žvķ var žaš skilgreint sem sérstakur flokkur. Mörk fjalllendis samkvęmt kortlagningunni eru nokkru lęgri noršanlands (oft 500-700 m h.y.s.) en sunnan (700-900 m), sem er ķ samręmi viš vešurfar og gróšurskilyrši.

Aušvelt er aš nota flokkunarkerfiš į vettvangi og ekkert land žar sem rof į sér staš lenti utan nefndra flokka. Höfundum žessarar skżrslu er žó ljóst aš žęr ašferšir sem hér er lżst žarfnast örugglega endur-skošunar sķšar eftir žvķ sem bętist viš žekkingu į rofi.

Ķtarlegri lżsingar į flokkun jaršvegsrofs eru ķ grein ķ Gręšum Ķsland IV (Ólafur Arnalds o.fl. 1992) og ķ Fjölriti RALA nr. 168 (Ólafur Arnalds o.fl. 1994).

Uppfęrt 13 May 2002 af EG
©Höfundaréttur Ólafur Arnalds, Rannsóknastofnun landbśnašarins og Landgręšsla rķkisins