ROFKVARÐI AÐFERÐIR, KVASIR

ROFKVARÐI

Kortlagning á rofi felur í sér könnun á því hvers kyns rof á sér stað og hve alvarlegt það er. Til þess að meta virkni rofsins er notaður sérstakur rofkvarði. Rofkvarði RALA og LR nær frá flokknum núll, sem gefur til kynna ekkert rof, til 5. flokks, þar sem er mjög mikið rof á sér stað.

Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Landgræðsla ríkisins hafa mótað afstöðu til nýtingar lands til beitar í samræmi við flokkun eftir rofkvarðanum. Tillögur vegna beitarnýtingar koma fram í 2. töflu.

Hver rofmynd fyrir sig hefur sérstakan rofkvarða sem notaður er við flokkun landsins.

Rofkvarðinn felur í sér skírskotun til jarðvegs sem lifandi auðlindar sem er hluti af vistkerfi, og til sjálfbærrar nýtingar vistkerfisins.

Sandsvæði fá sömu einkunn hvar sem er á landinu, jafnt á Skeiðarársandi sem Mývatnsöræfum. Melar fá sömu einkunn hvort heldur þeir eru í 600 m hæð á Kili eða ógróin holt í byggð, enda þótt auðvelt sé að græða mela á láglendi en nær ógjörningur á hálendi. Stundum getur land sem fær slælega einkunn verið í framför. Það á víða við þar sem slæmt ástand lands er afleiðing beitar þegar fé var flest í landinu milli 1974 og 1980. Einnig kann ástand gróðurs að vera slæmt enda þótt lítið rof eigi sér stað. Það á meðal annars við víða á Reykjanesskaga. Nánar verður vikið að kortlagningunni, takmörkunum og notkunarmöguleikum gagnanna síðar í þessu riti.

Stutt skýring á rofkvarðanum fyrir hverja rofmynd fer hér á eftir. Auk þess er bent á röð litmynda í Fjölriti RALA nr. 168.

Rofkvarði og tillögur vegna nýtingar lands til beitar.
Rofeinkunn	Tillögur er varða beit
-------------------------------------------
0 Ekkert rof	Engar tillögur
1 Lítið rof	Engar tillögur
2 Nokkurt rof	Aðgát
3 Talsvert rof	Draga úr og stjórna beit
4 Mikið rof	Friðun
5 Mjög mikið rof	Friðun

Tekið er skýrt fram að ekki er unnt að nota rofkvarðann til að meta hversu erfitt eða dýrt er að stöðva rof. Ekki er tekið tillit til hæðar yfir sjávarmáli eða ástands gróðursins. Rofkvarðinn gefur ekki til kynna hvort rof er að minnka eða aukast þegar kortlagt er. Greinarmunur er heldur ekki gerður á því hvort land er að gróa upp eða því er að hnigna, t.d. á söndum, enda er það yfirleitt mjög háð árferði. Rofkvarðanum er einvörðungu ætlað að meta jarðvegsrof, sem er losun og flutningur á jarðvegsefnum.

Rofkvarðinn er ekki línulegur skali. Hann gefur heldur ekki upplýsingar um á hvaða stigi hnignunar eða framfara tiltekin landspilda er. Ása L. Aradóttir o.fl. (1992) lýstu hnignunarstigum íslenskra vistkerfa, sem m.a. eru notuð sem grunnur að rofkvarða fyrir rofabörð. Hnignunarstigin eru sex og höfundar lýstu þeim nokkuð ítarlega í grein sinni. Slík huglæg líkön má nota til að gera sér nokkra grein fyrir verðmæti þeirra auðlinda sem tapast og kostnaði við vistheimt. Þegar rofstigi er náð (IV) eykst þessi kostnaður mjög hratt.

Graetz (1996) lýsti hnignun vistkerfa og myndun auðna á svipaðan hátt með hliðsjón af áströlskum vistkerfum (sjá mynd). Skrykkjótt lína grafsins gefur til kynna að hnignun vistkerfanna á sér stað í stökkum, t.d. við veðurfarsleg áföll. Bratti hluti línunnar Graetz samsvarar III og IV stigi í líkani Ásu o.fl. Rofeinkunnir eru hæstar á þessu bili en lækka þegar frekari hnignun hefur átt sér stað. Sandar fá að vísu einkunnirnar 4 eða 5 en melar aftur á móti einkunnina 3.

Á það hefur verið bent að kostnaður við að bæta tjón á vistkerfum margfaldast eftir því sem eyðingin eykst, í raun er oft of seint að bæta skaðann þegar auðnin er orðin ríkjandi (Ása L. Aradóttir o.fl. 1992; Graetz 1996). Þess vegna er mjög mikilvægt að gefa góðan gaum að því landi sem er gróið og fær rofeinkunn 3.