|
AÐFERÐIR Aðferðir RALA og LR við kortlagningu á rofi byggjast á fjórum meginatriðum.
Mótun flokkunar á jarðvegsrofi Eyðing jarðvegs fer ekki fram hjá þeim sem ferðast um landið, til þess eru ummerkin of augljós. Þó er það svo að menn sjá landið á mismunandi hátt. Þar sem einn greinir jarðvegsrof er eins víst að annar greini engin slík vandamál. Ástæða þessa er fyrst og fremst sú að ekki er lögð sama mælistika á landið. Enginn velkist í vafa um að rof eigi sér stað þar sem rofabörð eru áberandi. Sandfok leynir sér ekki heldur, hvorki sandmökkurinn né ummerki svörfunar á grjóti. Öðrum ummerkjum jarðvegsrofs hefur verið minni gaumur gefinn, t.d. því gífurlega magni jarðvegs sem skolast til hafs með ám og lækjum. Segja má að rannsóknir jafnt sem athygli manna hafi fyrst og fremst beinst að tapi á gróðurlendi og þá sérstaklega gróðurjöðrum á borð við rofabörð og áfoksgeira. Þetta er mjög skiljanlegt því að hérlendis er rof svo afdrifaríkt afl náttúrunnar að þar sem áður var vel gróið land með frjóum jarðvegi situr oft eftir ófrjó auðnin með strjálan gróður. Af þessum ástæðum er Íslendingum tamara að tala um gróðureyðingu en jarðvegsrof, eins og áður var vikið að. Enda þótt margt hafi verið ritað um gróðureyðingu og jarðvegsrof hefur það samt sjaldan verið viðfangsefni íslenskra fræðimanna að rannsaka á hvern hátt jarðvegseyðingin á sér stað, nema helst á sandsvæðum og við rofabörð. Á þessu eru vitaskuld undantekningar. Rannsóknir Sigurðar Þórarinssonar (t.d. 1961), Guttorms Sigbjarnarsonar (1969) og Grétars Guðbergssonar (1975) voru mikilvæg skref í átt til aukins skilnings á rofinu. Mælingar Sturlu Friðrikssonar á rofabörðum (1988) eru einnig eftirtektarverkt innlegg í umræður um eðli rofs. Þrátt fyrir þessar rannsóknir á jarðvegsrofi hófst þróun aðferða til að meta jarðvegseyðingu í úthaga tiltölulega seint hérlendis. Formlegar tilraunir til að meta jarðvegsrof á beitilandi hófust á RALA í tengslum við beitarþolsútreikninga. Á árunum 1983–1984 var unnið að því að finna aðferðir til að meta ástand beitilands á heiðum Austur-Húnavatnssýslu (Ingvi Þorsteinsson o.fl. 1984; Ása L. Aradóttir og Ólafur Arnalds 1985). Þá var ljóst að ekki var nóg að taka tillit til rofabarða og annarra rofstalla til að fá góða mynd af jarðvegsrofi og við bættust önnur merki um rof: rofdílar. Þeir voru taldir eins konar rofferli sem kallað var dílarof, en „spot erosion" er sambærilegt hugtak í erlendum beitarfræðum. Rofdílar eru raunar mjög ákveðin merki um hnignun gróðurlendis og undanfari annars rofs. Aðferðir RALA á þessum árum voru einskorðaðar við gróðurlendi en tóku ekki til auðna. Þeim var beitt vítt og breitt um landið við mat á „raunverulegu beitarþoli", þ.e. beitarþoli þar sem tekið er tillit til ástands gróðurs og jarðvegs. Aðferðirnar gáfust ágætlega á vel grónum heiðarlöndum, en eftir því sem þær voru notaðar víðar komu fram gallar með tilliti til jarðvegsrofs. Ljóst var að aðferðirnar tóku ekki til alls rofs, sérstaklega í fjallshlíðum og á auðnum, og hentuðu því ekki fyrir illa gróin svæði. Ennfremur var ekki gerður skýr greinarmunur á ferlum rofs og ummerkjum. Árið 1986 styrkti Vísindasjóður Íslands almennar rannsóknir á jarðvegseyðingu. Það sumar var farið um 30 svæði á landinu og kannað með hvaða hætti rof á sér stað. Þessir staðir voru valdir með tilviljanakenndu úrtaki en þó var þess ávallt gætt að eitthvert gróðurlendi væri til staðar. Á grundvelli þessara gagna var mótað nýtt kerfi til flokkunar jarðvegsrofs á Íslandi. Flokkunarkerfið var hluti doktorsverkefnis við Texas A&M-háskólann og unnið í samvinnu við Larry Wilding og Tom Hallmark (Ólafur Arnalds 1990; Ólafur Arnalds o.fl. 1992), en það tók ekki til auðna. Erlend flokkunarkerfi voru höfð til hliðsjónar, sérstaklega kerfið frá Nýja-Sjálandi sem áður er lýst (Eyles 1985), flokkunarkerfi Zachar (1982), aðferðir í landmótunarfræði og að lokum aðferðir sem notaðar eru við mat á rofi á beitilöndum Bandaríkjanna (USDA-SCS 1976). Íslenska kerfið er nefnt flokkun RALA og LR í þessari ritgerð. Frekari skipting auðna var unnin síðar af starfsmönnum RALA og LR (Ólafur Arnalds o.fl. 1994).
|